Μάριος Καλέας
Η «ανοιχτή» κοινωνία κινδυνεύει από τα δικά της αντιδραστικά παράδοξα
Τα σχετικά προσφάτως δημοσιευθέντα στοιχεία από την έρευνα του Οργανισμού Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (FRA) με τίτλο «Εμπειρίες και αντιλήψεις των Εβραίων για τον αντισημιτισμό» φέρνουν στο προσκήνιο μία άκρως ανησυχητική πραγματικότητα για το κοινωνικό γίγνεσθαι αλλά και το σύγχρονο υπαρξιακό διακύβευμα της Γηραιάς Ηπείρου.
Ειδικότερα, ο αντισημιτισμός, αυτή η διαχρονική κοινωνικοπολιτική «μάστιγα», φαίνεται ότι και πάλι καταφέρνει να ισχυροποιηθεί καταγράφοντας τα τελευταία έτη σημαντική έξαρση, τόσο στο πεδίο του μιντιακού μίσους όσο και σε επίπεδο ρητορικών αντιπαραθέσεων αλλά και βίαιων σωματικών επιθέσεων σε δημόσιους χώρους.
Πιο συγκεκριμένα, σύμφωνα με τα ερευνητικά αποτελέσματα της παραπάνω έρευνας, το 76% των ερωτηθέντων εβραϊκής καταγωγής δηλώνουν ότι αποφεύγουν να φέρουν ή να επιδεικνύουν σε εξωτερικό χώρο σύμβολα της ταυτότητάς τους φοβούμενοι πάσης φύσεως επιθέσεις.
Επιπλέον, το 96% των συμμετεχόντων δήλωσαν ότι έχουν ήδη αντιμετωπίσει αντισημιτική συμπεριφορά στην καθημερινότητά τους τουλάχιστον μία φορά κατά τους τελευταίους 12 μήνες.
Την ίδια στιγμή, το 37% όσων ερωτήθηκαν ανέφεραν ότι υπέστησαν αντισημιτική παρενόχληση και το 34% αποφεύγουν την επίσκεψη σε εβραϊκούς χώρους ή εκδηλώσεις λόγω ανησυχιών ασφαλείας.
Μια πρώτη, γρήγορη ανάγνωση των προαναφερθέντων ευρημάτων, και ιδιαίτερα της σύνοψης του τελικού ερευνητικού συμπεράσματος ότι, δηλαδή, οι Ευρωπαίοι πολίτες εβραϊκής καταγωγής βιώνουν συναισθήματα φόβου, έντονης ανησυχίας και κυρίως αισθάνονται την ανάγκη να ξεφύγουν από τη θρησκευτική αναγνωρισημότητά τους και να γίνουν «αόρατοι» στην ίδια τους την πατρίδα, μπορεί να ερμηνευτεί ως μία άμεση επίθεση στον ευρωπαϊκό τρόπο ζωής και κυρίως στο πολύπαθο οικοδόμημα της ευρωπαϊκής δημοκρατίας.
Ογδόντα οκτώ (88) χρόνια μετά τη Νύχτα των Κρυστάλλων, από την Αμβέρσα και τη Μαδρίτη μέχρι το Λονδίνο και το Παρίσι, οι εβραϊκές κοινότητες της Ευρώπης, οι συναγωγές και τα μέλη τους αισθάνονται μια εκ νέου υφέρπουσα απειλή και αδιάκριτη στοχοποίηση, μολονότι για αρκετές δεκαετίες ήταν πεπεισμένοι ότι, τουλάχιστον στη συγκεκριμένη ήπειρο, υπήρξαν ασφαλείς, έχοντας διαφύγει από τον θανάσιμο ιό της ιουδαιοφοβίας.
Ίσως αφελώς, όλα αυτά τα χρόνια που μεσολάβησαν από τη λήξη του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου, πίστεψαν ότι τα δεινά της παρελθούσης γενοκτονίας είχαν θαφτεί ομαδικά μαζί με τα εκατομμύρια των θυμάτων τους στα κρεματόρια και ότι ο όποιος μελλοντικός κίνδυνος μπορούσε να εκμηδενιστεί με ανέξοδες διακηρύξεις και επιδερμικά σλόγκαν του τύπου «Ποτέ ξανά» (Never Again).
Στην «Πανούκλα» του Αλμπέρ Καμύ, ο γιατρός Ριέ υπενθυμίζει κάθε τόσο ότι ο βάκιλος της μισαλλοδοξίας δεν εκλείπει ποτέ. Απλώς, βρίσκεται σε λανθάνουσα κατάσταση. Με άλλα λόγια, καραδοκεί καρτερικά, παραμένοντας για όσο χρειαστεί σε αέναο λήθαργο, και όταν τελικά έρθει η κρίσιμη στιγμή που ξυπνήσει, απελευθερώνει τα ερεβώδη «τρωκτικά» του για να μολύνει ξανά και ανεπανόρθωτα τις γειτονιές των ανθρώπων. Όπως δυστυχώς και συνέβη για άλλη μία φορά.
Η μεταπολεμική Ευρώπη, «μεθυσμένη» από τις διαδοχικές νίκες κατά του φασισμού και του «κόκκινου» ολοκληρωτισμού, εφησύχασε κατά τρόπον παροιμιώδη, υποπίπτοντας στο ολέθριο σφάλμα να λησμονήσει τα ίδια τα διδάγματα της πρόσφατης τραγικής ιστορίας της και μαζί με αυτά την παραπάνω καμυσιανή προειδοποίηση.
Η ραγδαία οικονομική ανάπτυξη, ο ίλιγγος της αφθονίας των προηγούμενων δεκαετιών και η συνακόλουθη αλαζονεία που επιφέρει η υπερβολή και η εγωιστική αίσθηση της ηθικής ανωτερότητας οδήγησαν την Ευρώπη στο να ξεχάσει τα οικεία κακά και κυρίως να επιτρέψει την επανεμφάνιση των γενεσιουργών αιτιών του αντισημιτισμού, αλλά και την ανεξέλεγκτη διολίσθηση σε έναν ιδιότυπο καφκικό εφιάλτη, όπου οι Εβραίοι πολίτες μπαίνουν πλέον στο στόχαστρο ανοιχτά, καταπιέζονται ξεδιάντροπα και τελικώς «καταδικάζονται» στην εκούσια αφάνεια λόγω του ανυπέρβλητου ενδόμυχου φόβου τους, εξαιτίας και μόνο της καταγωγής τους.
Πώς «κατορθώσαμε», όμως, και παλινδρομήσαμε από την ομόφωνη καταδίκη των εμπνευστών των στρατοπέδων συγκέντρωσης και την τόσο εμβληματική για την ανθρωπότητα Δίκη της Νυρεμβέργης στην υποβόσκουσα, όλα αυτά τα χρόνια, εξέλιξη και τελικά σταδιακή αναζωπύρωση αυτού του οικτρού φαινομένου;
Η Δύση, πιστή στις καταστατικές της αρχές και στις μεταπολεμικές της δεσμεύσεις, πράγματι θεμελίωσε παγκοσμίως το πιο ανθρωποκεντρικό σύστημα διεθνούς προστασίας, γεγονός για το οποίο μπορεί κάλλιστα να υπερηφανεύεται.
Σε αντιδιαστολή με την παρακμάζουσα εσωστρέφεια του Ανατολικού Μπλοκ κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, η Δύση δεν απομονώθηκε, δεν αφέθηκε να ταξιδέψει σε “αρχιπέλαγα Γκούλαγκ”, δεν φοβήθηκε την έκθεση στα ακανθώδη ιδεολογικά ζητήματα εκείνης της ταραχώδους περιόδου και κυρίως δεν αποποιήθηκε το ηθικό χρέος που της αναλογούσε, ανοίγοντας έτσι διάπλατα τις θύρες της και παρέχοντας, όποτε χρειαζόταν, πραγματικό καταφύγιο σε ανθρώπους διωκόμενους από πολεμικές συρράξεις, αυταρχικά καθεστώτα, σε θύματα κοινωνικών προκαταλήψεων και θρησκόληπτων φανατικών.
Με τον τρόπο αυτό, η χορήγηση ασύλου, με την αρχαιοελληνική έννοια του όρου της προστασίας του ικέτη, εξελίχθηκε από απλή θεσμική υποχρέωση απορρέουσα από την κύρωση της Σύμβασης της Γενεύης του 1951 και άλλων νομικών κειμένων σε έναν από τους κορυφαίους αντιπροσωπευτικούς δείκτες του δυτικού πολιτισμού.
Ωστόσο, με την πάροδο του χρόνου, το ουμανιστικό αυτό καθήκον των ευρωπαϊκών κοινωνιών αλλοιώθηκε, διαβρώθηκε, έγινε αντικείμενο εκμετάλλευσης, καταχρηστικής και αποκλειστικής οικειοποίησης από συγκεκριμένους «κύκλους» και πλέον συχνά συγχέεται με μια στείρα γραφειοκρατική παθητικότητα που εξαντλείται στη χορήγηση νομικού καθεστώτος ή υλικών παροχών φιλοξενίας, δίχως την όποια πρόβλεψη ένταξης μέσω της αναγκαίας επιβολής των θεμελιωδών κοινωνικών κανόνων των χωρών υποδοχής.
Καταλήξαμε, λοιπόν, με τον τρόπο αυτό να υποστούμε το «παράδοξο της ανεκτικότητας», όπως αυτό ορίζεται στο κλασικό πλέον έργο του Karl Popper «Η ανοιχτή κοινωνία και οι εχθροί της», όπου θεμελιώνεται με τόσο αναντίρρητο τρόπο ότι η απόλυτη ανεκτικότητα οδηγεί αναπόδραστα στη σταδιακή εξαφάνιση της ανεκτικότητας ως κοινωνικής συμπεριφοράς.
Φτάσαμε, με άλλα λόγια, στο σημείο κράτη-μέλη της ΕΕ που παρέχουν προστασία από τις μισαλλόδοξες πιθανολογούμενες διώξεις σε νεοεισερχόμενους πολίτες μιας τρίτης χώρας, την ίδια ώρα να ανέχονται την εμφιλοχώρηση ή την πολιτιστική αναπαραγωγή του ρατσισμού και της μισαλλοδοξίας στο εσωτερικό τους από κάποιους εκ των όσων ωφελήθηκαν στο παρελθόν από την ανεκτικότητά τους, οι οποίοι σε αυτές τις περιπτώσεις αποδεικνύουν, αν και μεμονωμένα, ότι το θύμα δύναται να εξελιχθεί στον χειρότερο θύτη.
Μάλιστα, μεταξύ των πολλαπλών στόχων αυτού του θύτη «φιγουράρουν» σε καίρια θέση για άλλη μία φορά οι εβραϊκές κοινότητες, οι οποίες, αν και ανέκαθεν αποτελούσαν αναπόσπαστο οργανικό κομμάτι της ευρωπαϊκής ταυτότητας, τίθενται κατεξοχήν, λόγω της αριθμητικά μειοψηφούσας και άρα ευάλωτης παρουσίας τους, υπό μια ιστορική αμφισβήτηση, καθοδηγούμενη από τον εισαγόμενο «μυωπικό» αναθεωρητισμό που επιδιώκεται σε άλλες γεωγραφικά αιματοβαμμένες γωνιές του πλανήτη με φθηνά και ανιστόρητα τσιτάτα του τύπου «from the river to the sea».
Την ίδια στιγμή, η παραδοσιακή ευρωπαϊκή ακροδεξιά καιροφυλακτεί και επανακάμπτει με νέο, ελκυστικό «ιλουστρασιόν» προσωπείο, εκμεταλλευόμενη τα πολιτικά κενά που έχουν προκύψει λόγω της φοβικότητας και της υπαναχώρησης των παραδοσιακών αστικών κομμάτων απέναντι στην ιδεοληπτική παράνοια μιας αποκομμένης από την πραγματικότητα ελίτ «πολιτικής ορθότητας», η οποία στρουθοκαμηλίζει από απόσταση και εκ του ασφαλούς επαναπαυμένη στις δάφνες των εδράνων της, είτε αυτά είναι ακαδημαϊκά είτε δικαστικά είτε κοινοβουλευτικά, εθελοτυφλώντας μπροστά στις σύγχρονες απειλές.
Εν κατακλείδι, έστω και τώρα, έστω και υπό αυτές τις άκρως δυσοίωνες συνθήκες, η Ευρώπη οφείλει, βασισμένη στο όποιο αξιακό απόθεμα έχει διασώσει, να παραμείνει ένας χώρος ελευθερίας και κυρίως προστασίας της δημόσιας ζωής των μειονοτήτων, ένα πραγματικό, κυριολεκτικά, καταφύγιο για τους αληθινά κατατρεγμένους αυτού του κόσμου.
Ταυτόχρονα όμως, οφείλει να ορθώνεται ξεκάθαρα αμείλικτη και αδιαπραγμάτευτα τιμωρητική απέναντι σε κάθε εκδήλωση αντισημιτισμού, ενάντια σε κάθε μορφή ρατσισμού και έκφανση μισαλλοδοξίας, από όπου κι αν αυτές προέρχονται, μετουσιώνοντας στην πράξη τα ιστορικά διδάγματα του οδυνηρού παρελθόντος, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά το Κράτος Δικαίου, το οποίο δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να μετατραπεί σε σύγχρονο Πόντιο Πιλάτο, πολλώ δε μάλλον σε έναν φοβικό, γραφειοκρατικά προσηλωμένο παρατηρητή της ίδιας του της αξιακής αποδόμησης.
*Μάριος Καλέας, Διοικητής της Ελληνικής Υπηρεσίας Ασύλου και Πρόεδρος του ΔΣ του Ευρωπαϊκού Οργανισμού για το Άσυλο
**Με το παρόν άρθρο εκφράζονται προσωπικές απόψεις του γράφοντος και όχι η επίσημη θέση της Ελληνικής Πολιτείας, της Δημόσιας Διοίκησης και του EUAA.
Πηγή: https://www.tovima.gr/2026/11/08/opinions/09-11-1938-88-xronia-meta-ti-nyxta-ton-krystallon/
