Γράφει η Βικτωρία Κατρή //
ΠΑΤΩΝΤΑΣ ΑΠΛΑ ΕΝΑ ΚΟΥΜΠΙ
Από απόσταση χιλιάδων χιλιομέτρων, μπορείς σήμερα να εξαφανίσεις ζωές, να σκοτώσεις ανθρώπους που δεν έχεις δει ποτέ τα πρόσωπά τους, δεν σου έκαναν ποτέ κακό, δεν αντιδίκησαν, δεν σε απείλησαν. Και με το απλό πάτημα ενός κουμπιού, να σπείρεις τον όλεθρο, να γκρεμίζεις σπίτια, εγκαταστάσεις, τον πολιτισμό τους, να πάψουν να υπάρχουν, για να καρπωθείς ό,τι έχουν.
Η λογοτεχνία πέρα από την περιγραφή, την ανάλυση, την εμβάθυνση στα συναισθήματα, τις πράξεις, τις εσωτερικές και εξωτερικές συγκρούσεις των ανθρώπων, συχνά οραματίζεται μελλοντικές καταστάσεις με πιο γνωστά μας έργα, «Η φάρμα των ζώων» και το «1984» για τον μεγάλο αδελφό του Όργουελ, το «Φαρενάιτ 451» του Μπράντμπερρυ, για ένα κόσμο κατακλυσμένο από οθόνες, «Ο θαυμαστός καινούργιος κόσμος» του Χάξλευ για ένα δυστοπικό μέλλον, ο «Φάουστ» για την βουλημική ικανοποίηση όλων των επιθυμιών του ανθρώπου, όπου σαν άλλος Μεφιστοφελής, ο Καπιταλισμός στην σημερινή εποχή, υπόσχεται την πραγμάτωση των ονείρων και των επιθυμιών των ανθρώπων, για να τους εξαπατήσει.
Ο Φάουστ, σαν θέμα διαχρονικό, απασχόλησε συγγραφείς προγενέστερους και μεταγενέστερους του Γκαίτε. Μια παραλλαγή, πιο κοντινή και προφητική για την σημερινή πραγματικότητα, είναι το έργο του Alejandro Casona, «ΒΑΡΚΑ ΔΙΧΩΣ ΨΑΡΆ» γραμμένο το 1945, πριν από τον βομβαρδισμό της Χιροσίμα.
Στο έργο αυτό, ο Διάβολος πλησιάζει έναν φιλόδοξο χρηματιστή, όταν αυτός έχει χάσει τα πάντα, περιουσία και όλα τα πρόσωπα που τον περιτριγύριζαν, όπως οι μύγες το φαΐ. Ο Διάβολος του προτείνει να κάνει έναν φόνο από μακριά, πατώντας μόνο ένα κουμπί. Θα πρέπει να σκοτώσει έναν άνθρωπο μιας άλλης μακρινής χώρας, που ούτε καν γνωρίζει. Κανείς δεν θα τον κατηγορήσει, δεν θα έχει καμία συνέπεια η πράξη του. Σε αντάλλαγμα, θα αποκτήσει μεγάλο πλούτο. Ο άντρας το σκέφτεται, αφού ως τότε είχε κάνει όλες τος ατιμίες, εκτός από φόνο. Τελικά δέχεται, με την δίψα που τον διακατέχει να κερδίζει χρήματα και εξουσία.
Μια ακόμη πιο παλιά παραλλαγή, είναι το έργο «Ο ΜΑΝΔΑΡΙΝΟΣ» του Χοσέ Μαρία Έσα ντε Κειρόζ 1880, όπου ο Διάβολος προτείνει σε ένα δημόσιο υπάλληλο με μια ανούσια και ρουτινιάρικη ζωή που διψά για μεγαλεία, πως φτάνει να χτυπήσει απλά ένα καμπανάκι για να σκοτωθεί ένας πλούσιος μανδαρίνος στην Κίνα και να κληρονομήσει αυτός τα πλούτη του.
Και τα δυο έργα, στην εξέλιξή τους, θέτουν θέματα ενοχής, που λείπουν από την σημερινή σκηνή του κόσμου. Ο Διάβολος στα έργα του Κασόνα και του Κειρόζ, παρουσιάζεται στους διψασμένους για πλούτη ανθρώπους, για να τους δοκιμάσει και να τους διδάξει, αντίθετα από τους σημερινούς ηγέτες, που παίζουν τον σατανικό ρόλο της αρπαγής και ένα χωρίς τύψεις όλεθρο.
Και στα δυο έργα παρατηρούμε πώς τα συναισθήματα ενοχής ατονούν, η ηθική παρακάμπτεται, αν πρόκειται για φόνους ατόμων άγνωστων και δη σε μακρινές χώρες, που δεν συνδέουν τον θύτη και το θύμα με έναν δεσμό, αφού τα ηθικά συναισθήματα, όπως η συμπόνια, ο φόβος ή οι τύψεις, είναι πιο έντονα όταν ο υποψήφιος θύτης μοιράζεται κάποια εγγύτητα με το θύμα. Αντίθετα, ατονούν, όσο η μεταξύ τους απόσταση αυξάνει. Αυτή η απόσταση, που ορίζει την απόσταση της ετερότητας, μπορεί να είναι η γεωγραφική, η απόσταση της θρησκείας, της ιδιαίτερης κουλτούρας, κ.α.
Στην σημερινή εποχή οι τεχνολογικές εξελίξεις έχουν επιτρέψει αυτήν την αποστασιοποίηση, που οραματίστηκαν οι συγγραφείς των δυο έργων, και που επιτρέπει τις πιο φρικτές σφαγές.
Οι άνθρωποι θεωρούνται μυρμήγκια, όπως στην ταινία « Ο πολίτης Κέιν» ή «Μετρόπολις» και τα κουμπιά ελευθερώνουν από απόσταση βόμβες, όπως στη Χιροσίμα. Η φρίκη του δήμιου αποδυναμώνεται, και ο θάνατος από απόσταση γίνεται από αεροπλάνα που ρίχνουν ατομικές βόμβες, γίνεται με κόκκινα κουμπιά ή με μαχητικά μη επανδρωμένα αεροσκάφη και ντρόουνς.
Γνωρίζουμε ήδη από τον Αριστοτέλη, πως στη Ρητορική του διακρίνει δύο είδη δικαίου: το δίκαιο της κοινότητας, και το φυσικό ή κοινό δίκαιο, δηλαδή μεταξύ μελών διαφορετικών κοινοτήτων, που ατονεί για μέλη εκτός κοινότητας..
Τα συναισθήματα, όπως η συμπόνια ή ο φθόνος υπόκεινται σε παράγοντες απόστασης. (Είναι δύσκολο να νιώσει ο άνθρωπος συμπόνια για ένα άτομο εντελώς απομακρυσμένο από την πραγματικότητά του, από άποψη κουλτούρας, γεωγραφικής απόστασης και χρόνο. Νιώθει περισσότερη συμπόνια για μια τραγωδία στην πόλη του, παρά για έναν σεισμό π.χ στην άλλη άκρη του κόσμου, όπως επίσης νιώθει περισσότερη συμπόνια για μια τραγωδία που μόλις συνέβη, παρά για μια που έγινε πριν από 1.000 χρόνια).
Έτσι, η κάθε είδους απόσταση σχετικά με τις ηθικές επιπτώσεις της πράξης, όχι μόνο εξασθενεί τα συναισθήματα, αλλά και μπορεί να χρησιμοποιηθεί για συγκεκριμένους σκοπούς, και δικαιολογία για επιθετικές ενέργειες, προσφέροντας πρόσχημα, όχι μόνο μέσω εχθροπραξιών, αλλά και μέσω της κατήχησης λαών, ώστε να νομιμοποιήσουν πάντα οι κατακτητές με κάποιον τρόπο τους πολέμους τους.
Ένα άλλο σημαντικό και καίριο στοιχείο, που αναφέρουν τα βιβλία και συμβαίνει στην πολεμική δραστηριότητα, είναι η απαλλαγή συνεπειών τιμωρίας για τον θύτη. Εφόσον η πράξη μένει ατιμώρητη ή και επιβραβεύεται, πιο εύκολα παρακάμπτεται η συνείδηση.
Ο Σενέκας ζώντας στην εποχή της εξουσίας αδίστακτων και μεγαλομανών αυτοκρατόρων, που περιφρονούσαν θεσμούς και τις ισορροπίες, καταδικασμένος σε αυτοκτονία από τον Νέρωνα, άφησε σαν παρακαταθήκη τη σκέψη : «Χρειάζεται μόνο μία ώρα για να καταστρέψεις και μια ολόκληρη εποχή για να ανοικοδομήσεις».
Στο ίδιο πλαίσιο, ο Σωλ Μπέλοου λέει, πως η καταστροφή είναι εφικτή από τον κάθε τυχόντα, ακόμη και έναν ηλίθιο, χωρίς να χρειάζεται ευφυΐα ή ταλέντο, ενώ η αποκατάστασή της μπορεί να είναι τόσο δύσκολη, ακόμη και για ένα πλήθος ευφυιών ανθρώπων.
Πηγή: https://www.lecturesbureau.gr/1/only-one-animal-could-not-stand-it-out-of-jealousy-the-frog-3969-2/
